Zmagania młodego socjologa....

Analiza komunikatów CBOS-u z lat 1997, 1998 i 1999 dotyczących tradycji Wielkopostnych i Wielkanocnych Polaków.

ANALIZA KOMUNIKATÓW CBOS-U Z LAT 1997, 1998 I 1999 DOTYCZĄCYCH TRADYCJI WIELKOPOSTNYCH I WIELKANOCNYCH POLAKÓW.

I. Metodologia badań.

Analizowane przeze mnie komunikaty pochodzą z badań typu „Aktualne problemy i wydarzenia”, zostały przeprowadzone w okresach poprzedzających święta Wielkanocne. Pierwsze badanie przeprowadzono w dniach 13-18 marca ’97 (dwa tygodnie przed świętami); drugie badanie w dniach 12-17 marca ’98 (miesiąc przed świętami); trzecie w dniach 4-9 marca ’99 (miesiąc przed świętami). Badania przeprowadzono na reprezentatywnych próbach losowych ( w roku 1999 na próbie losowo-adresowęj) dorosłych mieszkańców Polski. Wielkość próby wynosiła w poszczególnych latach: 1185, 1123 i 1065 osób.

Przegrzew się komputer? Naprawa komputerów Warszawa sprawnie temu zaradzi.

W badaniach uwzględniono takie cechy społeczno - demograficzne respondentów jak: płeć, wiek, miejsce zamieszkania, wykształcenie, grupa społeczno - zawodowa, dochody, a także ocenę własnych warunków materialnych, udział w praktykach religijnych, poglądy polityczne.

Badania były przeprowadzane w kilku regionach: północnym, zachodnim, środkowozachodnim, środkowym, wschodnim, południowo-zachodnim i południowo-wschodnim.

W badaniach posłużono się kwestionariuszami, pytania w nich zawarte miały postać zamkniętą.

II. Problematyka badań.

W badaniach z 1997 roku stawiano pytania czym są dla nas święta Wielkanocne; pytano także o uczestnictwo w Wielkopostnych i Wielkanocnych praktykach religijnych i zwyczajach.

W roku 1998 oprócz pytania o to czym są dla nas święta Wielkanocne, pojawiło się pytanie o to, które praktyki religijne i zwyczaje Wielkopostne i Wielkanocne są zachowywane w rodzinie, oraz do których przywiązuje się szczególną wagę w rodzinie. W komunikacie z 1999 roku oprócz zestawień takich jak w roku wcześniejszym, umieszczono również zestawienie zawierające współczynniki korelacji r Pearsonsa dla takich zmiennych jak częstość udziału respondentów w praktykach religijnych i przestrzeganie w rodzinie tradycji Wielkopostnych i Wielkanocnych.

    1. Czym są dla Polaków Święta Wielkanocne ?

    Wielkanoc jest dla współczesnych Polaków przede wszystkim świętem rodzinnym oraz przejawem tradycji. Nieco rzadziej respondenci podkreślają religijny wymiar Wielkanocy. Natomiast niewielu Polaków traktuje święta Wielkanocne głównie jako okazję do wypoczynku i spotkań z przyjaciółmi, rzadko kojarzy im się ona z kłopotem i wysiłkiem, a zupełnie sporadycznie traktowana jest jako okazja dojedzenia i picia.

    Takie rozumienie Świąt Wielkanocnych w zasadzie nie zmienia się od roku ’94. Choć w latach ’98 i ’99 odnotowujemy częstsze niż dotychczas akcentowanie rodzinnego charakteru świąt i nieco rzadsze podkreślanie wymiaru religijnego.

    Tabela 1
    Czym są dla Pana(i) święta Wielkanocne?
    Czy są one przede wszystkim:
    III ’94
    %
    III ’97
    %
    III ’98
    %
    III ’99
    %
    Świętem rodzinnym 63 616969
    Miłą tradycją 50 5053 50
    Przeżyciem religijnym 49 53 46 48
    Wypoczynkiem, przerwą w pracy 12 15 12 12
    Okazją do spotkań z przyjaciółmi 9 9 9 9
    Kłopotem i wysiłkiem związanym 9 5 3 5
    z świątecznymi przygotowaniami Okazją dojedzenia i picia 3 2 2 3
    Czymś innym 1 1 1 1

    Traktowanie Wielkanocy przede wszystkim jako święta rodzinnego dominuje prawie we wszystkich grupach społecznych, w stosunkowo niewielkim stopniu różnicowane jest przez światopogląd badanych. Choć dla respondentów uczestniczących w praktykach religijnych kilka razy w tygodniu Wielkanoc to przede wszystkim przeżycie religijne, a następnie święto rodzinne, rzadziej zaś miła tradycja.

    Nie uczestniczenie w praktykach religijnych lpb sporadyczny w nich udział, a także lewicowa orientacja polityczna sprzyjają traktowaniu Wielkanocy jako tradycji, święta rodzinnego, oraz okazji do wypoczynku i spotkań towarzyskich.

    Społeczne rozumienie Wielkanocy współkształtują również czynniki społeczno- demograficzne. Dla kobiet jest ona częściej przeżyciem religijnym, natomiast mężczyźni przywiązują większą wagę do wielkanocnego wypoczynku.

    Religijne przeżywanie świąt rośnie wraz z wiekiem badanych, starszy wiek sprzyja również rodzinnemu ich rozumieniu. Im badani są młodsi, tym częściej traktują Wielkanoc jako tradycję, a także możliwość wypoczynku.

    Religijny wymiar świąt podkreślają respondenci mieszkający na wsiach i w małych miastach, a także badani z podstawowym wykształceniem, najgorzej sytuowani. Takie rozumienie świąt dominuje również wśród osób deklarujących prawicową orientacje polityczną. Natomiast badani o poglądach lewicowych, a także osoby zamieszkałej najbardziej zurbanizowanych środowiskach dużych miast i wielkich aglomeracji, o najwyższej pozycji materialnej, zarówno przedstawicieli grupy pracujących na własny rachunek poza rolnictwem i pracowników umysłowych niższego szczebla, jak i robotników niewykwalifikowanych. Świecki stosunek do Wielkanocy dominuje również wśród młodzieży, zwłaszcza wśród uczniów i studentów.

    2. Wielki Post i Wielkanoc w rodzinach.

    Wielki Post i Wielkanoc obchodzone są przez większość polskich rodzin zgodnie z chrześcijańską tradycją i polskim obyczajem. Nie zauważa się żadnych istotnych zmian w tym względzie, odsetki wskazań dotyczące przestrzegania tradycji są w latach ’97 - ’99 zbliżone. Choć badania z roku ’97 nie są w pełni porównywalne z badaniami z lat ’98 i ’99. W kwestionariuszu z ’97 roku pytanie u udział w wielkopostnych i wielkanocnych praktykach religijnych i zwyczajach dotyczyło planów i zamiarów respondentów w związku z zbliżającymi się świętami (Tabela 2), natomiast w badaniach z ’98 i ’99 roku pytanie dotyczyło zachowywania przez rodzinę danego zwyczaju, czy praktyki w ogóle (Tabela 3). Poza tym w roku ’97 wyszczególniono 8 praktyk / zwyczajów, a w latach następnych - 16.

    Okres wielkiego postu rozpoczyna środa popielcowa, w, tym dniu prawie wszystkie rodziny zachowują post (92% w roku '98 i 90% w roku ‘99), znaczna większość uczestniczy w kościelnym obrzędzie posypania głów popiołem (74% i 75%).

    Znaczna większość rodzin uczestniczy w rekolekcjach wielkopostnych, odsetek badanych deklarujących uczestnictwo w rekolekcjach zwiększył się między ’97 (68%) a ’99 (75%) rokiem o 7%. Zwiększył się również (o 9%) odsetek respondentów deklarujących przystąpienie do spowiedzi wielkanocnej (’97 rok - 74%, ’98 - 80%, ’99 - 83%).

    Ponad połowa ankietowanych deklaruje uczestnictwo w nabożeństwach drogi krzyżowej i gorzkich żalów (61%-i-62%).

    Znaczna większość badanych deklaruję uczestnictwo w liturgii Wielkiego Tygodnia, który rozpoczyna Niedziela Palmowa, w tym dniu ma miejsce uroczyste święcenie palemek ( udział w tej praktyce w roku ’97 deklarowało 88% respondentów, w'98 - 86%, a w'99 - 85%).

    Około 2/3 badanych (68% i 70%) deklaruje uczestnictwo swych rodzin w kościelnych obchodach Triduum Paschalnego. Niemal wszystkie polskie rodziny przestrzegają postu w Wielki Piątek 94%, 95% i 93%), znaczna większość rodzin praktykuje nawiedzanie Grobu Pańskiego (78, 80% i 83%), ich odsetek zwiększył się między’ '97 a '99 rokiem o 5%. Zgodnie z tradycją, w Wielką Sobotę powszechnie przestrzegamy zwyczaju święcenia pokarmów (95% w roku '97 i '98, 93% w roku '99). Powszechnie przestrzegana jest również tradycja malowania pisanek (79% i 80%), oraz domowych wypieków (82% i 86%).

    Uczestnictwo w rezurekcji deklaruje 3/4 ankietowanych (74%).

    Niemal we wszystkich domach praktykuje się zwyczaj dzielenia się z bliskimi święconym jajkiem (97% w '97 roku, 94% w roku ’98 i '99). Powszechny jest również zwyczaj wysyłania kartek ze świątecznymi życzeniami (92% i 93%). W większości domów obchodzony jest również tradycyjny śmigus-dyngus ( 69%, 84% i 86%).

    Przestrzeganie wielkopostnych i wielkanocnych praktyk i tradycji zależy przede wszystkim od poziomu religijności rodziny. Najsilniej religijność wpływa na przystąpienie do spowiedzi wielkanocnej, udział w rekolekcjach, a także w obrzędzie posypania głów popiołem, oraz w obchodach Triduum Paschalnego. W nieco mniejszym stopniu religijność wpływa na uczestnictwo w nabożeństwach drogi krzyżowej i gorzkich żalów, nawiedzanie Grobu Pańskiego, przestrzeganie postu środę popielcową i w Wielki Piątek, a także na udział w rezurekcji i święcenie palemek w Niedzielę Palmową. Natomiast święcenie pokarmów w Wielką Sobotę, a także dzielenie się święconym jajkiem raczej do sfery bardziej świeckich zwyczajów, do których należy również wysyłanie kartek ze świątecznymi życzeniami, śmigus-dyngus, malowanie pisanek, domowe wypieki.

    Świeckie zwyczaje zachowywane są w polskich rodzinach jakie poglądy polityczne deklarują ich badani przedstawiciele. Orientacja polityczna różnicuje jednak przestrzeganie pozostałych tradycji wielkopostnych i wielkanocnych. Najczęściej zachowują je rodziny osób o poglądach prawicowych, a najrzadziej rodziny respondentów o lewicowej orientacji politycznej. Poza światopoglądowym zróżnicowaniem postaw wobec tradycji wielkopostnych i wielkanocnych, istnieją również różnice środowiskowe, Im bardziej zróżnicowane środowiskowe, tym mniej rodzin zachowuje religijne tradycje, a także niektóre świeckie zwyczaje (np. domowe wypieki). Postawa wobec tradycji zależy również od położenia społecznego i materialnego badanych - im wyższe wykształcenie i dochody per capita w rodzinach respondentów, tym mniejsze zaangażowanie w większość wielkopostnych i wielkanocnych praktyk religijnych i zwyczajów. Prawidłowość ta nie dotyczy jednak „świeckich zwyczajów”.

    Tabela 2
    Wielkopostne i Wielkanocne praktyki religijne i zwyczaje Deklaracja / zamiar uczestnictwa
    Rekolekcje wielkopostne 68
    Spowiedź wielkanocna 74
    Święcenie palmy 88
    Zachowanie postu w Wielki Piątek 94
    Odwiedzenie Grobu Pańskiego 78
    Poświęcenie pokarmów 95
    Podzielenie się z najbliższymi święconym jajkiem 97
    Obchodzenie zwyczaju śmigusa-dyngusa 69
    Tabela 3
    Wielkopostne oraz Wielkanocne zwyczaje i praktyki religijne Odsetek respondentów wymieniających
    dany zwyczaj (praktykę) jako ważny dla rodziny
    Odsetek respondentów deklarujących, że ich
    rodziny zachowują szczególnie dany zwyczaj (praktykę)
    III ‘98 III ‘99 III ‘98 III ‘99
    Poświęcenie pokarmu w Wielką Sobotę 42 37 95 93
    Zachowanie postu w Wielki Piątek 37 32 95 93
    Dzielenie się z najbliższymi święconym jajkiem 31 35 94 94
    Przestrzeganie postu w Środę Popielcową 30 27 92 90
    Przystąpienie do spowiedzi wielkanocnej 30 33 81 83
    Udział w rezurekcji 24 20 74 74
    Nawiedzenie Grobu Pańskiego 15 14 80 83
    Udział w rekolekcjach wielkopostnych 1014 6870
    Poświęcenie palemki w Niedzielę Palmową 11 10 68 70
    Udział w kościelnych obchodach Triduum Paschalnego 6 7 61 62
    Malowanie pisanek 10 11 79 80
    Wysyłanie kartek z życzeniami świątecznymi 8 13 9293
    Posypanie głowy popiołem w środę popielcową 7 8 74 75
    Obchodzenie zwyczaju śmigusa-dyngusa 7 8 84 86
    Udział w drodze krzyżowej lub gorzkich żalach 6 761 62
    Domowy wypiek tradycyjnych, wielkanocnych ciast 45 82 86

    Powszechność przestrzegania wielkopostnych i wielkanocnych tradycji przez większość rodzin nie oznacza wcale, przypisywania im szczególnej wartości. Być może w wielu przypadkach to, co ankietowani nazywają „zachowywaniem zwyczajów przez rodzinę”, w rzeczywistości polega na uczestnictwie jedynie niektórych członków rodzin w wielkopostnych i wielkanocnych obrzędach. Zestawienie opinii dotyczących znaczenia wielkopostnych i wielkanocnych tradycji oraz ich przestrzegania pozwala przypuszczać, że dla znacznej większości polskich rodzin samo zachowanie tradycji jest wystarczające - nie przywiązują one większej wagi do treści, jakie ona niesie.